Phúc lợi động vật trong chăn nuôi heo là bảo đảm con heo được ăn uống đủ, ở chỗ dễ chịu, không bị đau và bệnh mà không được chữa, được làm những hành vi tự nhiên và không sống trong sợ hãi kéo dài. Tranh luận lớn nhất hiện nay là lồng nái: nhiều nước đã cấm hoặc hạn chế nhốt nái mang thai trong lồng cá thể và chuyển sang chuồng nhóm. Ở Việt Nam, Luật Chăn nuôi 2018 đã có quy định về đối xử nhân đạo với vật nuôi, và các thị trường mua thịt ngày càng hỏi tới chuyện này.
Phúc lợi động vật là gì, không phải là gì
Phúc lợi động vật không có nghĩa là không được nuôi heo lấy thịt, cũng không có nghĩa là phải nuôi heo như thú cưng. Nó là câu hỏi: trong suốt đời sống ở trại, con heo cảm thấy thế nào, và người nuôi có thể làm gì hợp lý để bớt đau, bớt sợ, bớt bức bối.
Khung được nhắc nhiều nhất là "năm tự do", ra đời ở Anh vào thập niên 1960–1970 và nay được nhiều tổ chức, trong đó có Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH), dùng làm cơ sở:
| Tự do | Với con heo, nghĩa là |
|---|---|
| Không đói, không khát | Đủ thức ăn phù hợp lứa tuổi, nước sạch luôn có |
| Không khó chịu vì chỗ ở | Chỗ nằm khô, nhiệt độ hợp, không khí không nồng khí độc |
| Không đau, không thương tích, không bệnh | Phòng bệnh, chữa kịp, nền không trơn không sắc |
| Được thể hiện hành vi tự nhiên | Có chỗ ủi, có vật để cắn, có bạn cùng đàn |
| Không sợ hãi, căng thẳng kéo dài | Được bắt, lùa, chở nhẹ nhàng; không bị đánh |
Về sau giới nghiên cứu bổ sung thêm cách nhìn rằng phúc lợi không chỉ là tránh điều xấu mà còn là con vật có được những trạng thái tích cực: tò mò, thoải mái, được chơi. Nhưng năm tự do vẫn là cái khung dễ dùng nhất với người nuôi.
Lồng nái: tranh luận lớn nhất
Lồng nái mang thai
Trong chăn nuôi công nghiệp, nái mang thai thường được nhốt trong lồng cá thể, rộng chỉ vừa đủ đứng lên nằm xuống, không quay đầu được. Lý do của người nuôi rất thực tế: cho ăn riêng từng con đúng lượng, không con nào bị cắn, dễ theo dõi, tốn ít diện tích.
Lý do phản đối cũng rõ: nái sống gần trọn thai kỳ, gần bốn tháng mỗi lứa, không đi lại, không quay người, không có gì để làm. Nái nhốt lồng hay có hành vi lặp lại như cắn song lồng, nhai không, chân móng và xương yếu đi.
Các nước đã làm gì
- Vương quốc Anh cấm lồng nái mang thai từ cuối thập niên 1990.
- Liên minh châu Âu từ năm 2013 bắt buộc nuôi nái mang thai theo nhóm, chỉ được nhốt lồng trong khoảng bốn tuần đầu sau phối và tuần cuối trước đẻ.
- Một số bang ở Mỹ có luật hạn chế lồng nái, nổi bật là California với luật do cử tri bỏ phiếu thông qua năm 2018, áp dụng cả với thịt heo bán tại bang đó.
- Nhiều công ty thực phẩm, chuỗi bán lẻ lớn tự đặt cam kết chỉ mua thịt heo từ trại không dùng lồng nái mang thai.
Lồng đẻ thì sao
Lồng đẻ khác lồng mang thai. Nái chỉ ở đó vài tuần quanh ngày đẻ và nuôi con, và lý do chính là chống đè con: nái nặng hàng trăm cân nằm xuống bất cẩn có thể đè chết heo con. Các nước châu Âu đang thử chuồng đẻ tự do, nái quay được người, có vách dốc chống đè. Kết quả cho thấy làm được nhưng cần thiết kế tốt và người chăm giỏi; thiết kế kém thì heo con chết đè nhiều hơn. Đây là một ví dụ cho thấy phúc lợi không đơn giản là "bỏ lồng là tốt".
Kết cấu chuồng đẻ, lồng nái và ô úm được viết trong danh mục Chuồng trại.
So sánh các kiểu nuôi nái mang thai
| Kiểu nuôi | Ưu điểm cho người nuôi | Rủi ro về phúc lợi | Điều kiện để làm tốt |
|---|---|---|---|
| Lồng cá thể suốt thai kỳ | Cho ăn chính xác, ít đánh nhau, tốn ít chỗ | Không vận động, hành vi lặp lại, chân yếu | Đã bị nhiều nước hạn chế |
| Lồng vài tuần đầu, sau đó chuồng nhóm | Giữ thai giai đoạn nhạy cảm, sau đó nái vận động | Đánh nhau khi ghép nhóm | Ghép nhóm ổn định, đủ chỗ, đủ máng |
| Chuồng nhóm hoàn toàn | Nái khoẻ chân, hành vi tự nhiên hơn | Con yếu bị giành ăn | Máng ăn cá thể hoặc trạm cho ăn tự động, chia nhóm theo cỡ |
| Nuôi thả, bán chăn thả | Nái vận động tối đa | Nóng, lạnh, dễ lây bệnh từ ngoài | Bóng mát, chỗ trú, rào an toàn sinh học |
Những việc khác thuộc phúc lợi heo
Ngoài lồng nái, các vấn đề hay được nhắc tới gồm:
- Mật độ: nhồi quá đông làm heo nóng, cắn nhau, khó chia chỗ nằm và chỗ thải.
- Nền chuồng: sàn trơn, khe quá rộng làm hỏng chân móng.
- Vật liệu để cắn, để ủi: có bài riêng "Làm giàu môi trường chuồng".
- Các can thiệp lên cơ thể heo con như bấm nanh, cắt đuôi, thiến: nhiều nước yêu cầu không làm thường quy, phải giảm đau, và chỉ làm khi có lý do. Đây là việc chuyên môn của người được đào tạo và thú y, không phải việc người nuôi tự làm.
- Bắt, chở, giết mổ: có bài riêng về căng thẳng khi bắt và chở heo. Giết mổ phải ở cơ sở có kiểm soát thú y.
- Heo ốm, heo què: tách riêng, có ô bệnh khô ấm, gọi thú y; không để heo đau kéo dài trong ô đông.
Việt Nam đang ở đâu
Luật Chăn nuôi 2018 (hiệu lực từ 01/01/2020) có các quy định về đối xử nhân đạo với vật nuôi, áp dụng trong chăn nuôi, vận chuyển, giết mổ và nghiên cứu. Ý chính là người nuôi phải bảo đảm vật nuôi có thức ăn, nước uống, chuồng trại phù hợp, được phòng và chữa bệnh, được vận chuyển và giết mổ theo cách giảm đau đớn, sợ hãi. Văn bản hướng dẫn chi tiết từng loại vật nuôi vẫn đang được hoàn thiện; muốn biết quy định cụ thể đang áp dụng ở địa phương, nên hỏi cán bộ nông nghiệp xã hoặc Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh.
Về thị trường, các trại cung cấp cho chuỗi bán lẻ lớn, cho công ty xuất khẩu hoặc tham gia chuỗi liên kết ngày càng gặp yêu cầu về phúc lợi trong bộ tiêu chuẩn mua hàng. Trại nhỏ chưa bị hỏi tới thì những việc tốt cho phúc lợi phần lớn trùng với việc tốt cho năng suất: heo bớt cắn nhau, bớt bệnh, ăn đều hơn.
Phúc lợi và tiền: chỗ trùng, chỗ vênh
Không nên nói phúc lợi lúc nào cũng có lãi, cũng không nên nói nó chỉ là chi phí. Thực tế có hai nhóm:
- Việc tốn ít mà lợi rõ: rơm cho heo cắn, giảm mật độ quá đông, làm mát mùa nóng, nền không trơn, lùa heo nhẹ nhàng, tách heo ốm sớm. Những việc này thường giảm cắn đuôi, giảm chết, giảm thuốc.
- Việc tốn nhiều, cần tính kỹ: chuyển cả trại từ lồng nái sang chuồng nhóm, đổi sang chuồng đẻ tự do. Đầu tư lớn, cần thay đổi cả cách quản lý.
Cách tính chi phí và lãi cho từng phương án thuộc danh mục Kinh tế trại.
Bắt tay làm: tự chấm phúc lợi chuồng nhà
Đi một vòng chuồng với năm câu hỏi theo năm tự do. Mỗi câu trả lời "có" hoặc "chưa":
- Mọi con đều tới được máng và núm uống mà không bị con khác chặn?
- Chỗ nằm khô, không gió lùa, không nồng mùi khai cay mắt?
- Không có con nào què, có vết thương, ốm mà chưa được xử lý hoặc chưa báo thú y?
- Mỗi ô có thứ cho heo ủi, cắn?
- Khi mình bước vào, heo tò mò lại gần chứ không dạt hết vào góc?
Câu nào "chưa" là việc của tuần này. Không cần làm hết một lúc.
Học thêm ở đâu
Bộ tiêu chuẩn phúc lợi động vật trên cạn của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) có chương riêng về heo, viết khá dễ hiểu. Tài liệu của FAO về phúc lợi vật nuôi có bản dành cho nông hộ. Trong nước, nên đọc nguyên văn phần đối xử nhân đạo trong Luật Chăn nuôi 2018 và hỏi Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh về văn bản hướng dẫn mới nhất.
Câu hỏi thường gặp
Phúc lợi động vật trong chăn nuôi heo là gì?
Là bảo đảm heo được ăn uống đủ, ở nơi dễ chịu, không bị đau, bệnh mà không được chăm, được làm hành vi tự nhiên và không sợ hãi kéo dài. Khung "năm tự do" thường được dùng để đánh giá.
Vì sao nhiều nước cấm lồng nái?
Lồng nái mang thai nhốt nái nhiều tháng không quay người, không vận động, gây hành vi lặp lại và yếu chân. Vì vậy Anh, Liên minh châu Âu và một số bang ở Mỹ đã cấm hoặc hạn chế, chuyển sang nuôi nái mang thai theo nhóm.
Lồng đẻ có bị cấm không?
Phần lớn nơi vẫn cho dùng lồng đẻ trong vài tuần quanh lúc đẻ vì nó giúp chống đè heo con. Một số nước đang thử chuồng đẻ tự do, nhưng cần thiết kế và quản lý tốt mới không tăng chết đè.
Luật Việt Nam có quy định về phúc lợi heo không?
Luật Chăn nuôi 2018 có quy định về đối xử nhân đạo với vật nuôi trong chăn nuôi, vận chuyển, giết mổ và nghiên cứu. Quy định chi tiết theo từng loài vẫn đang được hướng dẫn thêm, nên hỏi cơ quan chăn nuôi thú y địa phương.
Làm phúc lợi cho heo có tốn kém không?
Có việc tốn ít mà lợi rõ như cho rơm, giảm mật độ, làm mát, lùa heo nhẹ nhàng. Có việc tốn nhiều như đổi cả hệ thống lồng nái sang chuồng nhóm. Nên bắt đầu từ việc rẻ trước rồi tính dần.
