Thông gió chuồng heo (lợn) là đưa không khí sạch vào và đẩy khí ẩm, khí amoniac, bụi, nhiệt thừa ra ngoài, kể cả vào mùa lạnh. Khí amoniac sinh ra từ phân và nước tiểu là thứ hay gặp nhất: ngửi thấy khai cay mắt ở ngang tầm mũi heo là không khí trong chuồng đã kém. Còn ánh sáng ảnh hưởng tới việc heo ăn, ngủ và chu kỳ sinh sản của nái, nên cũng cần được tính khi làm chuồng chứ không chỉ là chuyện người làm nhìn cho rõ.
Trong không khí chuồng heo có gì
| Thành phần | Từ đâu ra | Hại gì |
|---|---|---|
| Hơi nước | Hơi thở, nước tiểu, nước rửa, nước uống rơi vãi | Chuồng ẩm, nền ướt, mầm bệnh sống lâu |
| Amoniac (NH₃) | Phân và nước tiểu bị phân giải | Kích ứng mắt, mũi, đường thở; heo dễ mắc bệnh hô hấp, chậm lớn |
| Hydro sunfua (H₂S) | Phân phân huỷ yếm khí trong hố, rãnh kín | Mùi trứng thối; nồng độ cao rất độc và gây chết nhanh |
| Khí CO₂ | Hơi thở heo, phân giải phân, bếp sưởi | Chuồng kín bí, heo mệt |
| Bụi | Cám khô, lông, da, phân khô, đệm quá khô | Mang mầm bệnh, kích ứng phổi heo và người |
Amoniac: đo bằng mũi và bằng máy
Người bình thường ngửi thấy mùi amoniac khi nồng độ còn khá thấp. Khi đã thấy cay mắt, chảy nước mắt, nghĩa là mức đã cao. Nhiều tài liệu kỹ thuật khuyến cáo giữ amoniac trong chuồng heo dưới khoảng 20–25 phần triệu (ppm). Hộ nhỏ không cần máy đo, có thể dùng phép thử mũi: cúi xuống ngang tầm mũi heo nằm, hít thở bình thường. Nếu cay mắt hoặc khó chịu muốn đứng dậy ngay, chuồng đang quá nhiều amoniac.
Lưu ý: người ở trong chuồng lâu sẽ quen mùi. Nên làm phép thử khi vừa từ ngoài vào, lúc sáng sớm trước khi mở bạt, vì đó là lúc khí tích tụ nhiều nhất.
H₂S: khí của hố phân, không đùa được
Ở chuồng nền rửa hằng ngày, H₂S thường không đáng kể. Nhưng ở chuồng có hố chứa phân dưới sàn thưa, rãnh kín, bể gom phân, khi phân nằm lâu và bị khuấy lên lúc xả, bơm, H₂S có thể thoát ra đột ngột với nồng độ nguy hiểm cho cả heo và người. Nồng độ cao còn làm tê khứu giác, nên không ngửi thấy mùi không có nghĩa là an toàn. Khi xả, bơm hố phân, phải chạy quạt hết cỡ, mở thoáng, không ai đứng cúi sát miệng hố, và không bao giờ một mình xuống hố. Phần an toàn khí trong hầm, hố được viết kỹ ở danh mục chất thải và biogas.
Ba cách thông gió
Thông gió tự nhiên
Chuồng hở dựa vào gió và hiệu ứng ống khói: không khí nóng, ẩm bốc lên thoát qua khe nóc mái, không khí mát hơn vào từ hai bên. Muốn hiệu quả:
- Mái đủ cao, có khe thoáng ở nóc (mái hai tầng).
- Chuồng không quá rộng ngang, để gió xuyên qua được.
- Không có vật cản lớn sát hai bên đầu hướng gió.
- Rèm bạt điều chỉnh được theo thời tiết, không đóng kín mít.
Thông gió cưỡng bức
Quạt hút hoặc quạt đẩy tạo luồng gió theo ý muốn. Chuồng kín bắt buộc dùng cách này. Nguyên tắc: không khí phải đi theo đường thiết kế, vào ở một chỗ và ra ở chỗ khác, không đi tắt qua khe hở. Bài chuồng kín làm mát mô tả chi tiết phần quạt và tấm làm mát.
Kết hợp
Nhiều chuồng hở lắp thêm quạt treo hoặc quạt hút ở đầu hồi, chạy những lúc trời lặng gió hoặc oi bức. Đây là cách hợp túi tiền với phần lớn hộ nhỏ.
Thông gió theo mùa: tối thiểu và tối đa
Người mới hay nghĩ thông gió chỉ để làm mát. Thật ra có hai mức:
- Thông gió tối thiểu (mùa lạnh, ban đêm): lượng gió vừa đủ đẩy hơi ẩm và khí độc ra ngoài mà không làm lạnh heo. Gió vào phải đi phía trên, hoà với không khí ấm trong chuồng rồi mới xuống tới heo, không thổi thẳng vào chỗ nằm.
- Thông gió tối đa (mùa nóng, ban trưa): gió nhiều nhất có thể để lấy nhiệt.
Lỗi phổ biến nhất ở miền Bắc là mùa đông đóng kín mọi thứ, bỏ qua thông gió tối thiểu. Sáng ra chuồng ngộp, mái đọng nước, mùi khai nặng. Cách kiểm: nhìn mặt dưới mái và tường vào sáng sớm; nếu đọng nước nhỏ giọt, chuồng đang thiếu thông gió.
Giảm khí độc từ gốc
Thông gió chỉ là đẩy khí ra. Muốn bớt khí từ đầu thì giảm nguồn sinh ra nó:
- Dọn phân thường xuyên: phân nằm lâu trong ô, rãnh là nguồn amoniac và mùi.
- Giữ nền khô: núm uống không rỉ, rửa chuồng vừa phải.
- Rãnh thoát thông, không để nước phân đọng.
- Khẩu phần cân đối: đạm dư thừa trong cám bị thải qua nước tiểu thành amoniac. Chuyện khẩu phần được bàn ở danh mục thức ăn.
- Giữ hố phân dưới sàn không quá đầy, xả định kỳ.
- Đệm lót, nếu dùng, phải được xới và không quá ướt.
Bụi trong chuồng
Bụi cám, bụi lông, bụi phân khô mang theo vi khuẩn bám vào và theo hơi thở vào phổi. Chuồng bụi thì cả heo và người làm đều ho. Giảm bụi bằng cách:
- Đổ cám nhẹ tay, không hất từ trên cao; dùng cám viên ít bụi hơn cám bột.
- Không quét khô chuồng khi heo đang ở trong; làm ẩm nhẹ trước khi quét.
- Giữ đệm lót đủ ẩm.
- Người làm việc trong chuồng lâu nên đeo khẩu trang, nhất là khi trộn cám, xới đệm.
Ánh sáng trong chuồng heo
Ánh sáng tự nhiên qua khe mái, cửa sổ, tấm lợp lấy sáng giúp chuồng khô và sáng sủa. Nhưng nắng chiếu trực tiếp vào ô mùa hè làm heo nóng, nên tấm lấy sáng đặt ở chỗ không rọi thẳng vào chỗ nằm.
Ánh sáng nhân tạo có ba việc:
- Cho người làm: đủ sáng để nhìn rõ màu da, mắt, phân của heo khi kiểm buổi tối. Nhiều bệnh phát hiện sớm nhờ nhìn kỹ.
- Cho heo ăn và nghỉ: heo có nhịp ngày đêm. Bật đèn sáng cả đêm làm heo không ngủ yên. Đêm chỉ nên để đèn mờ hoặc tắt, trừ đèn sưởi.
- Cho nái sinh sản: nhiều tài liệu kỹ thuật cho rằng nái hậu bị và nái chờ phối được chiếu sáng đủ dài trong ngày thì động dục rõ hơn. Khu nái chờ phối nên sáng sủa, không nhốt trong góc tối. Chi tiết về động dục và phối giống xem danh mục sinh sản.
Đèn trong chuồng phải là loại chịu ẩm, có chụp, dây đi trong ống, công tắc ngoài khu nuôi hoặc có nắp che nước.
Bắt tay làm: kiểm không khí chuồng mỗi sáng
- Từ ngoài vào, trước khi mở bạt, dừng ở cửa vài giây: có mùi khai xộc không.
- Cúi xuống ngang tầm mũi heo ở một ô giữa chuồng, thở bình thường mười giây.
- Nhìn mặt dưới mái, tường: đọng nước hay khô.
- Nhìn nền: khô hay rịn ướt.
- Nghe: có nhiều con ho, hắt hơi không. Ghi vào sổ số con ho để so các ngày.
- Mở bạt, bật quạt theo thời tiết, ghi nhiệt độ.
Nếu không khí đã được cải thiện mà vẫn nhiều con ho kéo dài, sốt, bỏ ăn, đó có thể là bệnh hô hấp, cần cách ly và gọi thú y. Phần bệnh hô hấp được viết ở danh mục phòng bệnh.
Học thêm ở đâu
Tài liệu về môi trường chuồng nuôi của Viện Chăn nuôi và giáo trình chăn nuôi lợn của Học viện Nông nghiệp Việt Nam giải thích kỹ nguyên lý thông gió. Một số đơn vị khuyến nông, công ty thiết bị có máy đo amoniac cầm tay; nếu có dịp, nhờ đo chuồng mình vài lần để biết mũi mình "chuẩn" tới đâu. Hỏi những trại mẫu chuồng kín về chế độ quạt mùa đông, họ thường có kinh nghiệm rất cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Chuồng heo bị mùi khai nặng là do đâu?
Mùi khai là khí amoniac từ phân và nước tiểu phân giải. Nguyên nhân hay gặp là dọn phân không kịp, nền ướt, rãnh đọng, thông gió kém, nhất là khi đóng kín chuồng mùa đông. Dọn phân thường xuyên, giữ nền khô và mở thông gió tối thiểu sẽ giảm rõ.
Mùa đông có cần thông gió chuồng heo không?
Có. Vẫn cần thông gió tối thiểu để đẩy hơi ẩm và khí độc ra, nhưng gió vào phải đi phía trên, không thổi thẳng vào chỗ heo nằm. Mái và tường đọng nước vào sáng sớm là dấu hiệu chuồng thiếu thông gió.
Khí H2S trong chuồng heo nguy hiểm thế nào?
H2S sinh ra từ phân phân huỷ yếm khí trong hố, rãnh kín, có thể thoát mạnh khi khuấy, xả, bơm hố phân. Nồng độ cao rất độc, có thể gây chết nhanh và làm tê khứu giác nên không ngửi thấy mùi vẫn có thể nguy hiểm. Khi xả hố phải thông gió mạnh và không bao giờ xuống hố một mình.
Có nên bật đèn cả đêm cho heo không?
Không nên, trừ đèn sưởi cho heo con. Heo có nhịp ngày đêm, đèn sáng cả đêm làm heo không ngủ yên. Ban đêm để đèn mờ hoặc tắt, chỉ bật khi đi kiểm.
Làm sao biết chuồng heo đủ thông thoáng?
Không có mùi khai cay mắt ở ngang tầm mũi heo, mái và tường không đọng nước sáng sớm, nền khô, heo ít ho là dấu hiệu tốt. Kiểm vào lúc sáng sớm trước khi mở bạt, khi khí tích tụ nhiều nhất.
