Ủ men, lên men thức ăn cho heo là dùng vi sinh vật có lợi (chủ yếu vi khuẩn lactic và nấm men) để biến đổi thức ăn trong điều kiện kín khí, làm thức ăn chua nhẹ, thơm, để được lâu hơn và heo ăn ngon hơn. Có hai cách hay dùng ở hộ nhỏ: ủ chua thức ăn xanh (thân chuối, dây lang, cỏ) để dự trữ, và ủ men cám trộn từ ngô, cám gạo với chế phẩm men. Lên men không biến thức ăn nghèo thành thức ăn giàu, và ủ hỏng thì có hại — chỗ quan trọng nhất là kín khí, sạch và biết nhận ra mẻ hỏng.
Lên men xảy ra thế nào trong thùng ủ
Khi thức ăn được nén chặt, đậy kín, ôxy trong thùng nhanh chóng cạn. Vi khuẩn lactic, vốn có sẵn trên lá cây hoặc được bổ sung bằng chế phẩm, ăn đường trong thức ăn và tạo ra axit lactic. Độ chua tăng dần, môi trường chua đó kìm hãm nhiều vi khuẩn gây thối và một số vi khuẩn gây bệnh. Khi đủ chua và vẫn kín khí, mẻ ủ "đứng" lại và giữ được lâu.
Ba điều kiện quyết định mẻ ủ thành hay hỏng:
- Kín khí: hở khí thì nấm mốc mọc, thức ăn nóng lên, thối.
- Có đường: vi khuẩn lactic cần đường để làm chua. Thân chuối, cỏ ít đường nên người ta thêm cám gạo, bột ngô, rỉ mật.
- Độ ẩm vừa: quá ướt thì chảy nước, dễ thối; quá khô thì nén không chặt, dễ mốc.
Ủ chua thức ăn xanh: dự trữ cho mùa khan
Đây là cách người nuôi heo dùng để giữ thân chuối, dây lang, cỏ từ mùa dư sang mùa thiếu — ví dụ từ mùa hè sang mùa đông miền Bắc, hay từ mùa mưa sang mùa khô miền Nam.
Cách làm cơ bản theo tài liệu khuyến nông
- Nguyên liệu: thân chuối, dây lang, cỏ tươi, sạch. Để héo nhẹ nếu quá nhiều nước.
- Thái nhỏ cỡ vài phân để nén được chặt.
- Trộn phụ gia: một ít muối (tài liệu khuyến nông thường đưa mức dưới 1% khối lượng) và một phần cám gạo hoặc bột ngô để bổ sung đường, tỉ lệ theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông địa phương. Có thể thêm chế phẩm vi sinh chuyên dùng cho ủ chua theo hướng dẫn trên bao.
- Cho vào dụng cụ ủ từng lớp, nén thật chặt: thùng nhựa có nắp, túi ni lông dày hai lớp, hoặc bể xây.
- Đậy kín, buộc chặt, để nơi râm mát, tránh chuột cắn túi.
- Chờ khoảng một đến hai tuần, mẻ ủ có mùi chua dịu là dùng được. Giữ kín thì để được nhiều tuần.
Lấy ra cho ăn
- Lấy đủ một bữa, đậy kín lại ngay.
- Cho heo làm quen dần, trộn ít với cám trong vài ngày đầu.
- Thức ăn ủ chua vẫn là thức ăn xanh: năng lượng thấp, chỉ là phần bổ sung, nhất là cho nái và heo nội.
Ủ men cám: cách làm và kỳ vọng hợp lý
Ủ men cám là trộn cám (ngô xay, cám gạo, có khi cả đậm đặc) với nước và chế phẩm vi sinh hoặc men, ủ kín một thời gian ngắn rồi cho heo ăn. Ở châu Âu, một số trại dùng "thức ăn lỏng lên men" trong hệ thống máng tự động; các nghiên cứu ở đó ghi nhận thức ăn lên men đúng cách có độ chua cao, có thể giảm số vi khuẩn có hại như E. coli, Salmonella trong chính thức ăn, và heo ăn ngon miệng.
Kỳ vọng nên có và không nên có
| Có cơ sở để mong đợi | Không nên tin |
|---|---|
| Thức ăn thơm, chua nhẹ, heo ăn ngon hơn | "Ủ men là đạm tăng gấp đôi" |
| Một phần tinh bột, chất xơ được làm mềm, dễ tiêu hơn | "Không cần cám đậm đặc, chỉ ngô ủ men là đủ" |
| Ức chế một số vi khuẩn có hại trong thức ăn khi đủ chua | "Ủ men thay được vaccine, thay được thú y" |
| Tận dụng được phụ phẩm như cám gạo, bã đậu, bã sắn, để lâu hơn | "Ủ men chữa được tiêu chảy" |
Một số quảng cáo chế phẩm men hứa hẹn tăng trọng rất cao, giảm mùi hoàn toàn. Nên đối chiếu với kết quả thực tế trên đàn mình bằng ghi chép, và chỉ mua chế phẩm có nhãn rõ ràng, có trong danh mục được phép lưu hành.
Quy trình cơ bản
- Chọn chế phẩm men có nhãn, hướng dẫn rõ, dùng cho chăn nuôi.
- Pha men với nước sạch theo tỉ lệ trên bao.
- Trộn đều với cám đến độ ẩm vừa: nắm chặt tay thấy ẩm nhưng không chảy nước.
- Cho vào thùng hoặc túi, nén chặt, đậy kín.
- Ủ trong thời gian ghi trên hướng dẫn (thường tính bằng ngày, không phải tuần), sau đó dùng dần, lấy xong đậy lại.
- Ghi ngày ủ lên thùng.
Nhận biết mẻ ủ tốt và mẻ ủ hỏng
| Dấu hiệu | Mẻ tốt | Mẻ hỏng — bỏ đi |
|---|---|---|
| Mùi | Chua dịu, thơm như dưa muối, có thể thoảng mùi men rượu nhẹ | Hôi thối, mùi khai amoniac, mùi chua gắt khó chịu, mùi mốc |
| Màu | Thức ăn xanh chuyển vàng xanh hoặc vàng nâu đều; cám giữ màu | Đen, nâu thẫm loang, có đốm trắng, xanh, đen của nấm mốc |
| Cảm giác tay | Tơi, ẩm vừa | Nhớt, dính, chảy nước, nóng lên khi mở |
| Heo | Ăn hết, phân bình thường | Heo chê, bỏ dở, phân lỏng |
Phần mốc trên mặt thùng không phải chỉ cạo đi là xong: nấm mốc có thể đã lan sâu và sinh độc tố. Mẻ nghi ngờ thì bỏ cả mẻ, không cho nái chửa và heo con ăn thử.
Những rủi ro cần biết
- Nấm mốc và độc tố nấm: do hở khí, nguyên liệu ban đầu đã mốc. Độc tố nấm ảnh hưởng gan, sinh sản, có thể làm heo cái hậu bị sưng âm hộ, nái sảy thai.
- Quá chua: cho ăn nhiều thức ăn quá chua làm heo giảm ăn. Cho từ từ, trộn với cám thường.
- Rượu: ủ men rượu lâu hoặc dùng bã rượu nhiều có thể làm heo "say", giảm ăn. Hạn chế, nhất là với nái mang thai.
- Men không rõ nguồn: chế phẩm tự chế, men trôi nổi có thể lẫn vi sinh vật có hại.
- Dụng cụ bẩn: thùng ủ không rửa sạch giữa các mẻ làm mẻ sau dễ hỏng.
Mẹo theo mùa ba miền
- Miền Bắc mùa đông: trời lạnh, quá trình lên men chậm hơn, cần thêm thời gian; đặt thùng ủ trong nhà kho kín gió.
- Miền Bắc mùa nồm: độ ẩm không khí cao, mặt thùng dễ mốc khi mở; lấy nhanh, đậy ngay.
- Miền Trung nắng nóng: lên men nhanh, dễ quá chua; ủ mẻ nhỏ, dùng nhanh, để thùng trong bóng râm.
- Miền Nam mùa mưa: nguyên liệu xanh nhiều nước, nên phơi héo trước khi ủ; chú ý chuột cắn túi ủ.
Học thêm ở đâu
- Trung tâm Khuyến nông tỉnh: lớp ủ chua thức ăn xanh, ủ men phụ phẩm, thường có thực hành.
- Viện Chăn nuôi: các nghiên cứu về chế biến, bảo quản phụ phẩm nông nghiệp làm thức ăn cho heo.
- Cục Chăn nuôi: tra cứu chế phẩm vi sinh, chất bổ sung được phép lưu hành trước khi mua.
- Trại mẫu, hợp tác xã đã làm lâu: đến xem tận nơi mẻ ủ của họ, ngửi mùi, xem màu — học nhanh hơn đọc.
Câu hỏi thường gặp
Ủ men thức ăn cho heo có tác dụng gì?
Lên men đúng cách làm thức ăn chua nhẹ, thơm, heo ăn ngon hơn, để được lâu hơn và có thể ức chế một số vi khuẩn có hại trong thức ăn. Nó không làm tăng đạm đáng kể và không thay được khẩu phần cân đối.
Ủ chua thân chuối cho heo làm thế nào?
Thái nhỏ thân chuối, trộn một ít muối và cám gạo hoặc bột ngô, nén thật chặt vào thùng hay túi ni lông, đậy kín. Sau khoảng một đến hai tuần có mùi chua dịu là dùng được. Tỉ lệ phụ gia nên hỏi cán bộ khuyến nông địa phương.
Làm sao biết thức ăn ủ bị hỏng?
Mẻ hỏng có mùi hôi thối hoặc mùi mốc, màu đen hoặc có đốm nấm, nhớt, chảy nước hoặc nóng lên khi mở. Bỏ cả mẻ, không cho heo ăn thử.
Heo ăn thức ăn lên men có bị say không?
Thức ăn ủ chua đúng cách chủ yếu tạo axit lactic, ít rượu. Nhưng ủ bằng men rượu lâu hoặc dùng nhiều bã rượu có thể làm heo giảm ăn, lờ đờ. Nên dùng vừa phải và hạn chế với nái mang thai.
Ủ men cám có thay được cám đậm đặc không?
Không. Ủ men không tạo ra đủ đạm và axit amin mà khẩu phần ngô, cám gạo đang thiếu. Heo vẫn cần nguồn đạm như khô đậu tương hoặc đậm đặc.
